De anatomie van een schaar – op bezoek in een Solinger manufactuur

De tijd dat heel Solingen op het ritme van zware smeedhamers trilde, is allang voorbij. Ook de Kotten – de kleine werkplaatsen langs de Wupper en haar beken – hebben tegenwoordig meestal een andere bestemming.

Ooit waren het de werkplekken van de slijpers. In een van de regenrijkste streken van Duitsland dreef het water de slijpstenen aan. Zonder Wupper geen Solinger snede.

In een van deze Kotten wordt tot op de dag van vandaag geslepen. En wel op een watermolen.

Een werkplaats waar de tijd stilstaat

De Dreiturm werkplaats werd in 1829 opgericht – op het terrein van een oude hoeve die al toebehoorde aan de betovergrootvader van de huidige eigenaarsfamilie. Sindsdien worden hier scharen gemaakt.

Vandaag leidt de zesde generatie het bedrijf. Enkele jaren geleden besloot de dochter des huizes het bedrijf voort te zetten – daarmee werd J. A. Schmidt & Söhne in de praktijk J. A. Schmidt & Tochter, ook al staat het zo niet in het handelsregister.

Het bedrijf houdt vast aan de overgeleverde technieken, onderhoudt de historische machines en werkt nog altijd met een inspanning die vandaag nauwelijks iemand zou leveren. Het complete Dreiturm assortiment vindt u in onze shop.

Een vak dat niemand meer leert

Over de kwaliteit waakt een scharencontroleur. Dit vak wordt tegenwoordig niet meer opgeleid – de weinigen die het nog beheersen, zijn de laatsten van hun soort.

Ook in een werkplaats als deze ontstaat niet alles onder één dak. Gespecialiseerde vaklieden leveren toe: de smid de scharenrompen, de harder de geharde delen, de oogslijper de afwerking van de grepen. Solingen was altijd een netwerk van specialisten – en precies dat maakt de stad tot vandaag.

De anatomie van een schaar

Wie wil begrijpen waarom een goede schaar goed is, moet de begrippen kennen. De werkplaatstaal is oud en zeer precies:

• Becke – de beide schaarhelften. Men onderscheidt Oberbeck (bovenste helft) en Unterbeck (onderste helft).
• Auge (oog) – wat de meesten van ons de greep noemen.
• Augenbord – de rand rond het oog.
• Halm – de slanke overgang tussen oog en blad.
• Gewerbe – het gebied rond het draaipunt, waar beide helften verbonden zijn.
• Wate – de bovenste snijkant. Alleen hier mogen de helften elkaar raken.
• Nagel – de verbindingsschroef. In Solingen heet die tot vandaag nagel.
• Gangstelle – de plek waar de beide helften naar elkaar toe lopen. Zij bepaalt de gang van de schaar.
• Rücken (rug) – de buitenzijde van het blad.

Waarom de ogen vóór het harden ontstaan

Alles begint met goed roestvrij staal. De smid splijt zes meter lange staven, verdeelt ze in stukken passend bij het betreffende schaarformaat en brengt ze in het matrijs in hun eerste vorm. Het staal wordt verhit en onder de zware smeedhamer regelrecht uitgestanst.

Ook de ogen ontstaan in deze stap – en wel vóór het harden. Daarna zou het te laat zijn: alleen in ruwe toestand laat het staal zich snijden en buigen.

De harder: de juiste draai en het „vleugelen“

De harder geeft de schaar vóór het harden haar vorm. De beide helften mogen elkaar later alleen bij de Wate raken.

Daarvoor buigt hij de schaar zo dat de punten van boven- en onderhelft vleugelen – ze staan licht boven de punt en houden speling, zodat ze later überhaupt nog geslepen kunnen worden.

Vervolgens zet hij zeer nauwkeurige gaten in beide helften en snijdt hij de schroefdraad voor de nagel.

Pas dan volgt het harden in het oliebad. Dit proces in meerdere stappen is een evenwichtsoefening: wordt de schaar te hard, dan springt ze al bij de eerste controle onder de hamer in duizend stukken. Daarom gaat ze daarna in de ontlaatoven – een warmtebehandeling haalt de spanning weer uit het staal.

Wat de machine kan – en wat alleen de hand kan

De binnen- en buitenzijde van de bladen laten zich machinaal slijpen. Al het andere is handwerk: ogen en oogranden, Halm, Gewerbe en rug.

De hoogste kunst is het fijnslijpen van de Gangstelle. Wie ooit een echt goede schaar in handen had, heeft daar misschien een kleine halve maan opgemerkt. Precies die zet de Pließter – de fijnslijper – met de hand aan. Hij bepaalt hoe de schaar loopt.

Steenbad, vernikkelen, stempel

De aanvankelijk grove, scherpkantige helften worden nu fijn, lang en zeer glad geslepen – in een bad van stenen.

Daarna gaan de delen de deur uit om te worden vernikkeld. Terug in de werkplaats wordt het firmamerk erop gestempeld. Ook dat: handwerk.

Het moment van de waarheid

Op de kruk worden boven- en onderhelft voorzichtig ingedraaid en de nagels geplaatst. Nu blijkt of alles bij elkaar past:

• Is de schaar te recht of te krom?
• Vleugelen de helften goed?
• Zit de punt?

Pas daarna krijgen de scharen hun snijkanten. Op de slijpsteen wordt de Wate geslepen, aansluitend worden de staalbramen afgetrokken. Dan volgt de proef: een stukje gaas, één knip. Gaat die schoon door, dan klopt het werk.

Tot slot: het richten

De belangrijkste bewerking komt helemaal aan het eind. Bij het richten wordt elke afzonderlijke schaar soepel gemaakt. Met de koperen hamer wordt nageklopt en elke draai bijgesteld, tot de gang klopt.

Of het nu om een nagelschaar, vellenschaar of huishoudschaar gaat – aan het eind staat altijd dit precisiewerk met de hand.

Wat dat voor u betekent

Ongeveer 80 bewerkingen, meerdere gespecialiseerde vaklieden, elke schaar afzonderlijk gericht: dat is de reden waarom een echte Solinger schaar meer kost dan een massaproduct.

En het is ook de reden waarom ze bijgeslepen kan worden en tientallen jaren meegaat, in plaats van na twee jaar in de lade klem te zitten.

In onze shop vindt u:

• Nagelscharen uit Solingen
• Vellenscharen voor nagelriemen en fijn werk
• Baardscharen voor de baardverzorging
• Het complete Dreiturm assortiment

Lees ook: Hoe een Solinger schaar ontstaat – en waaraan u een goede herkent (met 5 snelle tests voor de aankoop).